ميزان اعتقاد دينى در ميان اعراب مشرك گفتيم كه شرك عقيدهء بيشترين مردم در دورهء جاهلى بوده است . برخى از نويسندگان بر اين بارورند كه ، عربها سرسختانه به عقايد دينى خود پاى بند بوده‌اند . طه حسين مىگويد : آيا زمانى كه قريش بر فرزندان خود فشار آورده ، به آزار آنان مىپردازد ، آنها را از ديار خود خارج كرده و با آنها به جنگ مىپردازد ، تنها دليل مسايل مالى است ؟ هرگز ، قريش افرادى متدين بوده ، ايمان محكمى نسبت به دين خود داشته و بخاطر همين اعتقاد مبارزه مىكرده است . همين مطلب در مورد يهود نيز صادق است . « 1 » بايد گفت اين مطالب پندارى بيش نيست ، چرا كه شواهد موجود نشان مىدهد كه اعتقاد عميقى به معتقدات خود نداشته‌اند . با نگاهى به انگيزه‌هاى حركتهاى فردى و اجتماعى مردم مىتوان به محورها و اهرمهاى حركتى آنها در زندگىشان پى برد . از آنجا كه مسايل دينى به عنوان جهان بينى افراد و در حقيقت مشخص كنندهء مسير عملى زندگى انسان است ، مىبايست محور تمام حركتهاى عملى او باشد ؛ با مشاهدهء زندگى اعراب جاهليت ، در مىيابيم كه حميت و تعصب قومى و قبيله‌اى جاى دين و ارزشهاى دينى را گرفته است . انگيزهء آنها در حركتهاى جمعى خود و تمام جنگهايى كه درگير آن هستند ، ناشى از منافع قبيله‌اى بوده است . آنان حاضر بودند تا اعتقاد دينى خود را تحت تأثير انگيزه‌هاى قبيله‌اى قرار داده و به عنوان مثال جاى ماه‌هاى حرام را تغيير دهند تا بتوانند به موقع به جنگ و جدال بپردازند . « 2 » به عبارت ديگر و با توجه به آن كه فرهنگ و ارزشهاى جامعه مشخص كنندهء ميزان اعتقاد دينى آنهاست ، بايد گفت : مردم جزيرة العرب كه بيشتر باديه نشين بودند از معارف عقلى عمدةً بىبهره و مسايلى چون ثار و انتقام مهمترين مشغله ذهنى آنها بود ، درگيرى و جنگ و جدال دائم ، فرصتى براى تأمل در اعتقادات دينى را باقى نمىگذاشت . از بعضى از آيات چنين به دست مىآيد كه آنان نقش پدران خود را والاتر از نقش خدا ، يا خدايان مىدانند . اين مطلب را به احتمال مىتوان از اين آيه استنباط نمود : « چون مناسكتان را به جاى آورديد ، همچنان كه پدرانتان را ياد مىكرديد حتى بيشتر از آن - خداى را ياد كنيد . » « 3 » در ذيل آيه از مجاهد نقل شده كه مردم در ايام حج گرد هم جمع شده و دربارهء پدران خويش و اعمال آنها و جنگهاى آنان سخن مىگفتند . آنان انساب خويش را بازگو كرده و به

--> ( 1 ) . فى الادب الجاهلى ، ص 73 ( 2 ) . دليل ديگرى كه براى آن گفته شده تطبيق ماه‌هاى قمرى با شمسى با استفاده از كبيسه همانند يهوديان بوده است . ( 3 ) . بقره ، 200